Category Archives: Framtang med skrue

Høvelbenk og jarnklo på Lesja bygdetun

Det er stadig variantar av høvelbenkar som dukkar opp i ulike samanhengar. John Selsjord er student i etter- og vidareutdanning i bygningsvern i Oppland fylke. Til siste samling hadde vi som ei av oppgåvene å leite fram gamle skottbenkar og registrere desse. John valde ei anna oppgåve men kom i staden over ein gamal interessant høvelbenk på Lesja bygdamuseum i heimbygda. Han fekk tatt ein del bilete av benken og vil gjerne dele dei med oss på bloggen.

Høvelbenk på Lesja bygdatun, Til benken høyrer ein papirlapp der det er skrive at benken kjem frå garden Isaksbø i Lesja. Foto: John Selsjord
Høvelbenk på Lesja bygdatun, Til benken høyrer ein papirlapp der det er skrive at benken kjem frå garden Isaksbø i Lesja. Elles er benken merka LBT (Lesja bygdatun) men har ikkje fått nummer og er såleis truleg ikkje registrert enda. Benken er ca 185 cm lang, har arbeidshøgd på 72 cm og benkeplata er ca 12″ brei og 2 ½» tjukk. Føtene er faste og tappa gjennom benkeplata. Foto: John Selsjord

Lesja bygdatun vart påbegynt i 1957 med at ein fekk overta nokre bygningar og fekk fri tomt frå kommunen. I samlinga på museet er det også ein annan høvelbenk som ser ut til å stå i utstilling og er registrert på digitalt museum. Den er meir vanleg med slik l-forma baktang, slike benkar som kan vere kalla saksebenk. Denne benken som John fann ser ikkje ut til å vere ein del av ei utstilling men står lagra. Vi får håpe at denne også får sin rettmessige plass i ei snikkarutstilling etterkvart. Garden Isaksbø ligg berre 300 meter sørvest for Selsjord og er å rekne som heimebane for John Selsjord. Isaksbø er nemnd i skrift så tidleg som 1588, men eg har ikkje kome over noko om snikring eller snikkarar på garden.

Det er ein spennande benk med mange fine detaljar. Vi får håpe det er nokon som byggje seg ein slik benk for å prøve ut korleis han fungerer. John har sjølv planar om å snikre seg ein slik i løpet av året. Vi ventar spent på dette og vil gjerne sjå bilete av den nye benken når den blir klar. Dette burde vore ein veldig praktisk benk til høvelmaking og snikring av vindauge. Sjølv trur eg eg ville vurdert å plassere strekkfiskane på føtene slik at eg kunne feste nokre bord mellom dei og såleis få ei hylle til høvlar? Om ein har godt med hylleplass i verkstaden er det slett ikkje nødvendig. Benken blir meir praktisk å flytte rundt utan. Benken er ikkje større enn at han kan høve godt til å ha inne i stua for å arbeide vinterstid når det er mørkt og kaldt ute.

Tomas har komentert at benken har ein del til felles med Hyvelbänk i Siljansnäs som han har skrive om tidlegare. Det er også fleire benkar som har tilsvarande baktang med haken i senter. Det som er litt spesielt med denne benken frå Lesja er at han har bevart jarnklo og hake for fastspenning av emna. Som regel manglar ein, eller begge desse. Neminga «jarnklo» har eg frå Jo Turtumøygard i Lom som skriv: «Jarnkloa i benken var kvass, så ein støytte fjøla til henne, så bordet sat fast.» I svaret har han teikna ei slik klo som er veldig lik den i benken på Lesja bygdetun. Dette er frå svaret hans på spørjelista om snikkarhandverkt til Norsk Folkeminnesamling. Det er nokre mil mellom Lesja og Lom så nemninga kan vere feil å bruke i Lesja. Det var likevel det svaret som var relevant i dette området. Nemninga «klo» finnast også i Meldal som blir eit stykke nordover frå Lesja. Det kan derfor godt hende at klo eller jarnklo har vore ei vanleg nemning i eit større område nord i Oppland og i Sør-Trøndelag?

Hyvelbänk från ett föremålsmagasin

Aspengrens-hyvelbänk
Hyvelbänk. Foto: Olof Appelgren

Den här bänken är ca 2,6 m lång. Höjden är ca 71 cm, alltså en låg bänk, till och med lägre än bänken från Vasaskeppet. Skivan är 30 cm bred och 7,1 cm tjock, tillverkad i ett lövträ. I katalogkortet anges det att bänken ska ha tillhört en byggnadssnickare.

baktång3
Baktång. Foto: Olof Appelgren
Baktång-underifrån
Baktångens undersida. Foto: Olof Appelgren

Baktången har en konstruktion som jag aldrig sett tidigare. Den hänger på två «gejdrar» som är infällda i bänkskivan. Bänkhaken sitter i framkanten av tången, närmast skivan. Greppvidden kunde ha förlängts ytterligare om det varit hål även längre bak på baktången, vid sidan av skruven. Men det har snickaren som arbetat vid bänken inte haft behov för.

bänkhakeasp
Bänkhake. Foto: Olof Appelgren
framtång asp
Framtång. Foto: Olof Appelgren

Det är svårt att fastslå bänkens ålder. Jag såg bänken för ca 10 år sedan och har nu bara bilder att titta på. Men framtången förefaller var av en ålderdomlig konstruktion.

 

 

Høvelbenk på Meldal bygdemuseum

Snikkarverkstaden på Meldal bygdemuseum er absolutt verdt eit besøk for dei som er interessert i gamle snikkarverktøy. Her er mykje spanande verktøy, ei fin verktøykiste og ein fin høvelbenk. Også på loftet i våningshuset er det ein fin gamal høvelbenk. Benken i snikkarverkstaden har litt til felles med benken som Magnus Wammen har målt opp for oss. Den er lengre og kraftigare enn benken frå Norsk Folkemuseum men er festa til veggen på tilsvarande måte. Den har også to hengsla føter som gjer han meir stødig.

Høvelbenken på snikkarverkstaden på Meldal bygdemuseum. Benken er ein del av utstillinga. Derfor er det litt verktøy og høvelspon på benken. Han er ikkje i vanleg bruk. Foto: Roald Renmælmo
Høvelbenken på snikkarverkstaden på Meldal bygdemuseum. Benken er ein del av utstillinga. Derfor er det litt verktøy og høvelspon på benken. Han er ikkje i vanleg bruk. Foto: Roald Renmælmo

Benken har ei L-forma baktang med treskruve. Han har også framtang med skruve. Dei to føtene er smekre og veldig fint utforma. Eg er usikker på om det er takhøgd nok der benken står til at han kan fellast heilt inn til veggen? Det er ikkje sikkert det er meininga heller? Det kan vere at festinga til veggen er mest for å sikre at benken er stødig og stabil? Det kunne elles vere bra å ha ein benk som kan fellast heilt inn til veggen. Då får ein meir golvplass tilgjengeleg til andre ting når ein ikkje brukar høvelbenken. Eg kan lett sjå for meg at ein vinterstid kunne ha høvelbenken montert inne i stova der ein hadde lys og varme. Då var ein slik samanleggbar høvelbenk veldig praktisk. Ein kunne snart slå saman benken og pakke bort verktøyet når ein var ferdig med arbeidet.

Høgda på høvelbenken er ikkje høgre enn at det er godt mogleg å feste han under eit vindauge og såleis få lys rett framafrå. Ei ulempe med å ha festa benken i veggen er at ein ikkje får bruke heile lengda av benkeplata til flaskhøvling. Emnet må festast noko frå veggen slik at ikkje høvelen støytar i veggen når ein høvlar heilt til endes. Det er helst når ein brukar langhøvelen at det kan bli eit problem. At benken har to føter er nok nødvendig når benkeplata er såpass smekker. Den ekstra foten motverkar svikt i benkeplata under høvling. På denne måten kan ein få ein stødig og stiv høvelbenk som er smekker og lett i vekt. Når ein skal rigge seg til på eit loft slik der høvelbenken står i dag på museet så er nok det ein fordel. Ein høvelbenk som er tung nok til å stå stødig fritt på golvet og samstundes ikkje har svikt i benkeplata, vil vere upraktisk å få opp loftstrappa.

I snekkerverkstedet, måleri av Jacob Gløersen

I "snekkerverkstedet", måleri av Jacob Gløersen 1903. foto©: O. Væring Eftf. AS
I «snekkerverkstedet», måleri av Jacob Gløersen 1903. foto©: O. Væring Eftf. AS

Målaren Jacob Gløersen var fødd i Nissedal i 1852 og som Fredrik Kolstø gjekk han på Knut Bergsliens malerskole. Han reiste også til akademiet i München saman med Kolstø og Erik Werenskiold. Skildringar av folk og natur var noko desse tre var opptekne av. Gløersen var ein periode i Rollag i Numedal og det er truleg frå garden Ulvik at han har henta motivet sitt. Truleg er guten på biletet Ola Ulvik som då var 8 år gamal. Måleriet viser ein skimakar i snikkarverkstaden.

«Like over nyttår 1903 sender Gløersen brev frå Ulvik til Gerhard og Sigrun Munthe, der han skriv: ”Jeg faar foreløpig ogsaa nok at gjøre inde forresten, for om 14 Dage maa jeg selvfølgelig holde op igjen i den Stuen, hvor jeg skulde male Snedker. For da kommer der en Lægdekjærring naturligvis. Ja, hvad kan ikke Fanden finde paa? Men jeg skal vel bli færdig her engang.” (http://knivgvasst.blogspot.no/2010_07_01_archive.html)

Skimakaren og guten er nok ganske så oppstilte for at Gløersen skulle få lyset riktig. Skimakaren står berre og stør seg på emnet utan å gjere noko. Høvelbenken ser ut som han er klar til å høvle til skiemnet som ligg klart under den ferdige skia. Det er litt høvelspon på benken og på golvet etter høvling som alt er gjort. Langhøvelen har handtak også framme. Han har borevinna og breisaga hengande klare på veggen. Elles er det truleg ein del verktøy i hylla i høgre billedkant. Til venstre står ei kraftig bile og ein hoggestabbe og bak desse står det nokre grove plankar røyst mot veggen. Høvelbenken har baktang som liknar på dei på hjulmakarbenkane. Truleg er det treskruve i denne. Framtanga seg og ut til å ha treskruve. Benken er plassert rett framom vindauget, men ikkje heilt inntil veggen. Det er nok og eit vindauge til venstre for billedkanten sidan høvelbenken og hoggestabben kastar skygge mot høgre og snikkaren har lys på ryggen.

Hyvelbänkar i ett hantverksmuseum i Roskilde

För en tid sedan var jag i Roskilde. Av en händelse upptäckte jag att det finns ett hantverksmuseum med en samling med inriktning mot trähantverk där. B.la. finns det verktyg för timmermansarbete, snickeri, tunnbinderi och träskomakeri. Föremålen är insamlade av Børge Dahl under hans tid som tømmerhandlare.

I museet fans det några hyvelbänkar. Två av bänkarna var av den vanliga sorten med fram- och baktång och en bänkskiva med bänklåda. Bänkarna hade ett hål för en stämhake.

I tidigare inlägg har jag använt benämningarna bänkhållare, «fans tumme» och stämhake. Även om jag inte har några säkrare belägg än att ordet stämhake förekommer i flera inventarielistor i bouppteckningar för Snickarmästare på 1700- och 1800 talen, kommer jag tills vidare använda benämningen stämhake.

Tyvärr är bilderna oskarpa. Ljusförhållandena var inte tillräckligt bra för att fotografera med en ipad.

roskilde4
Hyvelbänk i Roskilde hantverksmuseum. Foto: Tomas Karlsson
roskilde3
Hyvelbänk i Roskilde hantverksmuseum. Foto: Tomas Karlsson

 

 

Høvelbenk frå Grytøy i Troms

Høvelbenk i samlinga på Lundenes bygdetun. Benken er kring 185 cm lang og 60 cm brei over framtanga. Benken er bygd av ein planke som er 24 cm brei og 45 mm tjukk og går i heile lengda. Den har baktang av hjulmakartype og høvelbenkskuff som er omlag 20 cm brei. Foto: Roald Renmælmo
Høvelbenk i samlinga på Grytøy bygdetun. Benken er kring 185 cm lang og 60 cm brei over framtanga. Benken er bygd av ein planke som er 24 cm brei og 45 mm tjukk og går i heile lengda. Den har baktang av hjulmakartype og høvelbenkskuff som er omlag 20 cm brei. Foto: Roald Renmælmo

Sidan eg har brukt mykje tid på å lære meg å løype never og tekkje med never og torv, prøvar eg å få praktisert litt kvart år. Denne sommaren arbeider eg med andre del av tekkinga på taket på det gamle våningshuset på Grytøy bygdetun. Grytøya er ei øy i Harstad kommune i Troms og ligg nord for Hinnøya. Bygdetunet har ei omfattande samling  av gjenstandar og eg har nytta høvet til å fotografere denne høvelbenken som er ein av desse. Eg har ikkje funne noko informasjon om kor benken kjem frå eller kven som har brukt han. Eg går ut frå at han har vore brukt på Grytøya og at han er frå ein av gardane der.

Høvelbenken er av tilsvarande type som høvelbenken frå Holstvollen i Bymarka i Trondheim som Thor Aage tidlegare har skrive om. Også høvelbenken frå Li i Suldal er ganske lik i uforminga, men manglar baktange og rekka med hakehol. Ein vesentleg forskjell er at benken på Grytøya har høvelbenkskuff. Denne kan kanskje vere ei modifisering av ein eldre benk som har vore veldig lik benken frå Holstvollen. Dette er altså ein type benk som går att ulike stader i landet i ulike versjonar. Det vanlege er å finne desse utan understell så det er vanskeleg å seie korleis slike understell har sett ut eller kor høge benkane har vore.

Høvelbenk frå Holstvollen i Bymarka i Trondheim

Høvelbenk frå Holstvollen i Bymarka i Trondheim.
Høvelbenk frå Holstvollen i Bymarka i Trondheim. Foto: Thor-Aage Heiberg

Denne karen dukket opp på en høylåve på Holstvollen ved en befaring på stedet. Benken er i god stand som bildet viser og har begge benkehakene på plass. Mål fremkommer av tegningen nederst. Benken er hovedsakelig laget i furu, men enkelte detaljer som frem og baktang samt skruene er i bjerk. Selve benkeplata er av ett helt bord. Fremtangen er skrudd fast i benkeplata med skruer. Baktangen har styrelister på undersiden av benkeplata. Styrelistene og selve skruen er det tappet ut for i benkeplata. Listene måler 1″ x 1″ i tverrsnitt. Skruene i frem- og baktang har en utvendig diameter på omlag 2 1/4″.

Legg også merke til den lille klossen på undersiden som kan svinges på utsiden av kanten og fungere som opplagringspunkt for det som er fastspent i fremtangen. Det er også tappet ut et hull i kanten av benken like ved denne klossen. Kanskje for å stikke en pinne inn i med samme hensikt som klossen?

Kjenner ikke foreløpig til historisk tilknytning eller bruk(sområde) av denne benken.

Benken sett fra undersiden
Benken sett fra undersiden
Detalj av kloss på undersiden benken. Tommestokken viser plassering målt fra fremenden av benken.
Detalj av kloss på undersiden benken. Tommestokken viser plassering målt fra fremenden av benken.
Detalj, baktange. Det er lagt et innlegg på oversiden i benkeplaten av bjerk
Detalj, baktange. Det er lagt et innlegg på oversiden i benkeplaten av bjerk
Detalj av underside, banktang
Detalj av underside, banktang
Oppmålingsskisse av høvelbenken. Alle mål er i norske tommar (a 26,15 mm). Skisse: Thor-Aage Heiberg
Oppmålingsskisse av høvelbenken. Alle mål er i norske tommar (a 26,15 mm). Skisse: Thor-Aage Heiberg

Høvelbenk frå Li i Suldal

Høvelbenk frå Li i Suldal. Foto: Ryfylkemuseet
Høvelbenk frå Li i Suldal. Legg merke til benkehaken som står litt framom framtanga. Foto: Ryfylkemuseet

På garden Li i Suldal finnast det ikkje berre ein flott skottbenk som har langbord som er 3,24 meter lange men også denne høvelbenken.  Sven Hoftun på Ryfylkemuseet har tatt mål og sendt over bilete av benken. Benken er totalt 2,83 meter lang og består av ein brei planke som er 2″ tjukk og 11″ på det breiaste. Benken har benkehake og framtang med skruve men ingen baktang. Total breidd med framtanga er 42,5 cm. Stykket som skruven går gjennom i framtanga er 4″ tjukt. Diameteren på skruven, utvendig på gjengane, er 56 mm.

Undersida av høvelbenken frå Li. Framtanga er festa i planken med ein (rot?) krok som er nagla i planken og med kroken haka om framtanga. Foto: Ryfylkemuseet.
Undersida av høvelbenken frå Li. Framtanga er festa i planken med ein (rot?) krok som er nagla i planken og med kroken haka om framtanga. Foto: Ryfylkemuseet.

Benken har ikkje understell som kan knytast til den. Arbeidshøgda det har vore på denne benken er det då vanskeleg å seie noko om. Det er heller ikkje lett å finne spor etter korleis eit eventuelt understell har sett ut. Benken har også ein benkehake med små tenner for å halde emna fast ved høvling av flask.

Benkehaken står fast i benkeplata på høvelbenken. Foto: Ryfylkemuseet
Benkehaken står fast i benkeplata på høvelbenken. Foto: Ryfylkemuseet
Benkehake med tenner. Foto: Ryfylkemuseet
Benkehake med tenner. Foto: Ryfylkemuseet

Hyvelbänk på Skokloster

Hyvelbänk i den "oavslutade salen" på Skokloster. Foto Tomas Karlsson.
Hyvelbänk i den «oavslutade salen» på Skokloster. Foto: Tomas Karlsson.
Skokloster slott i Uppland finns i den s.k «oavslutade salen» tre hyvelbänkar. En av bänkarna är från 1700-talets slut eller från 1800-talets förra hälft och är av tysk modell. (Knutsson & Kylsberg : 1985). Vid ett besök på slottet i februari 2013 av Jarle Hugstmyr, Roald Renmælmo och Tomas Karlsson, ställde vi oss frågan om bänkens nuvarande konstruktion är den ursprungliga, och om den nu har förändrats genom åren vilka förändringar har skett? För att skaffa underlag för fortsatta analyser och tolkningar gjorde Roald och Tomas ett nytt besök i augusti 2013 för att dels mäta upp hyvelbänken och dels några hyvlar.

Bänkskivan är av ek, bänklåda och underrede av furu. Bänkskivan har vid något tillfälle lagats i med ett stycke ek. Bänken har fram- och baktång. Bänken är försedd med en rad bänkhakshål.  Ett runt genomgående hål som förmodligen varit till för en hållhake (killingfot) och ett runt ett hål som satts igen. Från ovansidan finns också två fyrkantiga hål, 50 x 50 mm. Från undersidan syns ytterligare två fyrkantiga hål med samma mått. Dessa täcks av den ovan nämnda ilagningen.

Hyvelbänkens undersida. Foto Roald Renmaelmo.
Hyvelbänkens undersida. Foto: Roald Renmælmo.
framtångens-undersida
Framtångens undersida. Foto: Roald Renmaælmo.
baktångens-undersida
Baktångens undersida. Foto: Roald Renmaælmo.

På bänkskivans undersida finns spår efter spräckning och ritsar för bänkhakshålen och de fyra fyrkantiga hålen.

_P7C7861
Ritsar på bänkskivans undersida. Foto: Roald Renmælmo.
Ritsar
Ritsarna för bänkhakshålen och för de fyra större hålen förefaller vara gjorda vid samma tillfälle. Foto: Roald Renmælmo.
Bänkhake-2
Bänkhake. Foto: Tomas Karlsson.

 Att arbetsstycken kan sättas fast på vanligt sätt i fram- och baktång och mellan bänkakarna är uppenbart och förmodligen har de två runda hålen varit till för en bänkhållare (killingfot). Men vad fyra fyrkantiga större hålen varit avsedda för är inte lika självklart. Man kan spekulera kring om det kan vara för bänkhakar som sätts i en kloss som sedan sätts i de fyrkantiga hålen. Vanligtvis brukar det vara ett hål i bänkens ände som haken sätts i och som arbetstycken skjuts emot vid t.ex. hyvling.

Roubo-1
Hyvling med arbetsstycket fäst mot en bänkhake. Ur Roubo, L´art du menusier (1769).
Litteratur:

J. Knutsson & B. Kylsberg (1985). Verktyg och verkstäder på Skoklosters slott. Utställningskatalog 1985.

Roubo (1769). L`art du menusier: avec figures en taille-douce. Paris: