Fagleg utvikling i handverk

Eg har vore heldig og få arbeide saman med, og lære av, mange erfarne handverkarar som Roald Haugli og Konrad Stenvold i Målselv. Eg har og fått vere med snikkaren Sjur Nesheim og fått lære av han ved fleire høve. Når det finnast handverkarar med kunnskap og erfaring innafor eit emne er det ein god måte å lære på. Erfaringane som slike handverkarar har etter sitt yrkesliv kan eg til ei viss grad ta del i, og byggje vidare på gjennom eige arbeid. Det var temaet for førre post på bloggen.

Verre er det når vi skal freiste å etterlikne, eller kopiere, handverksprodukt frå tider som er så langt tilbake at det ikkje finnast handverkarar som har eigne erfaringar, eller tradisjon, med slikt arbeid. Gjennom å byggje på erfaring i handverket kan ein stø seg på ulike historiske kjelder og freiste å rekonstruere arbeidsmåtar og kome fram til produkt som er akseptable. Det er vanlegvis slik at handverkaren er løna for det ferdige produktet han leverer. Kvaliteten på det ferdige produktet er det vesentlege. Derfor vert gjerne arbeidsmåten til kvar enkelt handverkar personleg, gjerne privat. Spesielt innanfor restaurering og historisk snikring, der det er relativt få handverkarar som er aktive, blir arbeidsmåten personleg. Det er berre få større fagmiljø med handverkar som får høve til å arbeide saman og lære arbeidsmåten av kvarandre. Elles kjem kvar handverkar fram til sine eigne måtar å løyse ulike oppgåver på. Dette vert også ein personleg kunnskap som sjeldan vert dokumentert eller lært bort til andre. Kan denne kunnskapen og desse erfaringane nyttast til å utvikle handverket og faget vidare?

Tømrarane Rasmus Skrydstrup og Oddmund Aarø på Nidarosdomens restaureringsarbeider i Trondheim presenterer sitt bachelorprosjekt for ei forsamling med snikkarar på seminar på Sverresborg i 2012. Deira arbeid gjekk ut på å finne fram til måtar å analysere materialkvalitet i gamle vindauge og så finne fram til skog med tilsvarande kvalitet. Foto: Roald Renmælmo
Tømrarane Rasmus Skrydstrup og Oddmund Aarø frå Nidarosdomens restaureringsarbeider i Trondheim presenterer sitt bachelorprosjekt frå Teknisk bygningsvern og restaurering for ei forsamling med snikkarar på seminar på Sverresborg i 2012. Deira prosjekt gjekk ut på å finne fram til måtar å analysere materialkvalitet i gamle vindauge og så finne fram til skog med tilsvarande kvalitet. Dei viser fram noko av materialen dei har frå furuer dei har leita i skogen og forklarar korleis dei har gått fram for å leite riktig kvalitet på ein systematisk måte. Foto: Roald Renmælmo

Den tradisjonelle handverksutdanninga stoppar på fagbrevnivå. Då er handverkaren klar til å gå ut i arbeidslivet og produsere. Det er vel liten tvil om at det framleis er svært mykje å lære før ein meistrar alt som ein handverkar skal kunne? Det er bedrifter som legg til rette for at handverkarane får høve til å få fagleg påfyll og kan vere med og utvikle faget vidare. Nidarosdomens restaureringsarbeider er eit godt døme på ei slik verksemd. Den enkelte handverkar får høve til å øve seg i spesielle typar arbeid, og det samla fagmiljøet på arbeidsplassen får utvikle seg på grunnlag av dei samla erfaringane til alle handverkarane. Dei har hatt ei intern ordning for vidareutdanning i handverk, som i samarbeid med Høgskolen i Sør-Trøndelag – HiST har vorte utvikla til ei bachelorutdanning i Teknisk bygningsvern og restaurering. Utdanninga formaliserer den handverksfaglege utviklinga til studentane. Studentane er i hovudsak handverkarar med fagbrev og mange års erfaring med restaureringsarbeid. Dei held eit høgt handverksfagleg nivå. I samband med restaureringsarbeid vil ein gjerne freiste å etterlikne arbeidsmåtar frå den tida objektet er frå. Slike arbeidsmåtar er ikkje ein del av handverksutdanninga i dag og det er sjeldan høve til å øve seg på slikt i arbeidssituasjonen til den enkelte. Difor er det eit særleg fokus på slike arbeidsmåtar i utdanninga i teknisk bygningsvern.

Vindauge av tre vert i dag produsert i fabrikkar eller større eller mindre maskinverkstader. Dette er delane til eit vindauge som er eit forsøk på å etterlikne eit handlaga vindauge frå ca 1850. Det er mange detaljar som er forskjellige frå vindauge som vert produsert i dag. Det meste er heilt ukjent for ein vanleg snikkar med fagbrev. Foto: Roald Renmælmo
Vindauge av tre vert i dag produsert i fabrikkar eller større eller mindre maskinverkstader. Dette er delane til eit vindauge som er eit forsøk på å etterlikne eit handlaga vindauge frå ca. 1850. Det er mange detaljar som er forskjellige frå vindauge som vert produsert i dag. Det meste er heilt ukjent for ein vanleg snikkar med fagbrev. Denne glasramma er snikra berre ved hjelp av handverktøy som var vanlege på 1850 talet. Foto: Roald Renmælmo

Det er ikkje berre å finne nokon som kan undervise i slike historiske arbeidsmåtar i handverk. Dette er også eit felt som er under stadig utvikling, sjølv om det ikkje er så mange institusjonaliserte fagmiljø på området her i Norden. Slike miljø som Nidarosdomens restaureringsarbeider og Stiftelsen bryggen har arbeidsoppdrag som er så langsiktige at dei vert stabile fagmiljø og har drive fagleg utviklingsarbeid i handverk. Norsk håndverksinstitutt har tilsett Jarle Hugstmyr som deltek i ein del handverksfagleg arbeid innan historisk snikkararbeid. Eg har saman med Jarle gjennomført ein del seminar for handverkarar innan dette feltet. Deltakarane har gjerne vore sjølvstendige tømrarar eller snikkarar som arbeider innanfor bygningsvernet. Mange av handverkarane har erfaring med feltet og har gjerne delt av sin kunnskap. Seminara har vore lagt opp kring eit praktisk stykke arbeid som skal gjennomførast og som vert løyst av deltakarane i fellesskap. Gjennom arbeidet vil deltakarane som regel støyte på ei rekke problem som dei må ta stilling til og løyse. Det er gjerne lagt opp til at nokre handverkarar skal presentere noko for dei andre deltakarane.

Smedane Torgeir Henriksen og Odd Inge Holmberget på Nidarosdomens restaureringsarbeider held eit foredrag om korleis dei har gått fram for å rekonstruere arbeidsmåten med å smi vindushengsler etter førebilete frå 1827. Foto: Roald Renmælmo
Smedane Torgeir Henriksen og Odd Inge Holmberget på Nidarosdomens restaureringsarbeider held eit foredrag om korleis dei har gått fram for å rekonstruere arbeidsmåten med å smi vindushengsler etter førebilete frå 1827. Foto: Roald Renmælmo

HiST i Trondheim og Göteborgs Universitet, der eg og Tomas Karlsson er Phd-stipendiater, har begge eit behov for å finne fram til korleis vi kan utvikle undervisningsformer som er egna for handverk. Det er enkelt å organisere og gjennomføre undervisning basert på forelesningar. Det er også enkelt å organisere og gjennomføre undervisning der studentane får sjølvstendige oppgåver som gjerne skal ende opp med ein rapport som kan leverast inn og bli vurdert. Om vi vil at handverkarane skal bli betre i handverket og vi vil utvikle handverket så er ikkje slike undervisningsformer spesielt effektive.

Når ein underviser nybyrjarar i handverk kan det vere praktisk å organisere arbeidet i strukturerte øvingsoppgåver som alle skal gjennom. Typisk for slik undervisning er at ein har ein lærar som viser og studentar som hermar. For handverkarar som er meir erfarne kan også slik undervisning høve der ein vil gi ein introduksjon i eit emne som er ukjent. Denne forma er ikkje spesielt effektiv sidan det blir lite tid til trening i arbeidet for den enkelte og ein lærer lite om kva vurderingar handverkaren gjer i meir realistiske arbeidssituasjonar. Å skape gode arbeidssituasjonar der studentar og meir erfarne lærarar får arbeide saman over lengre tid er å føretrekke. Slikt tar som regel mykje tid, blir tilsvarande kostbart og derfor sjeldan gjennomført i så stor grad som ein burde.

For å prøve ut alternative arbeidsformer har vi gjennomført nokre seminar med fokus på spesielle tema. Den fyste vart kalla «Fagsamling i førindustriell vindusproduksjon» og vart arrangert av Stiftelsen Bryggen, Hordaland fylkeskommune og Norsk handverksutvikling i 2010. Ramma rundt samlinga var arbeidet som skulle gjerast med å snikre kopiar av vindauge til restaureringa av ein av gardane på Bryggen. Handverkarar med erfaring med snikring av vindauge var deltakarar. Der fekk vi utveksla erfaringar og prøvd ut arbeidsmåtane som Atle Østrem i Stiftelsen Bryggen hadde kome fram til før samlinga.

Den andre samlinga vart kalla «Faglig samling rundt temaet førindustriell produksjon av vinduer». NHU, Sverresborg, HiST og Göteborgs universitet arrangerte samlinga for norske og svenske handverkarar på Sverresborg i Trondheim i 2012. Ulike handverkarar hadde førebudd seg på å leie arbeidet med å snikre ulike typar vindauge. Vi fekk presentert eit bra spekter av vindauge og problemstillingar. Her fekk vi ta del i mykje av den erfaringa som den enkelte handverkar hadde frå tidlegare innan fagområdet. Oppgåvene som skulle løysast var rammer for kommunikasjon og styrte drøftingar om korleis arbeidet skulle gjerast. Vi hadde fokus på prosessen og var mindre opptekne av det ferdige resultatet. Det var ikkje nøye om vi fekk snikra ferdig vindauga våre på kvar gruppe. På denne samlinga var det ei bra blanding av bachelorstudentar frå HiST, handverkarar frå ulike institusjonar og sjølvstendig næringsdrivande. Det var mange erfarne handverkarar som bidrog til eit godt fagleg utbyte på seminaret.

Starten på fagleg samling i førindustriell produksjon av vindauge. Deltakarane får gjennom å arbeide saman både prøve seg sjølv og få sjå andre som arbeider. Ulike tema som vart presentert undervegs i seminaret var slikt som smiing av vindushengsle, materialkvalitet, høvlar til høvling av ramtre og sprosser. Foto: Roald Renmælmo
Starten på fagleg samling i førindustriell produksjon av vindauge på Sverresborg i 2012. Deltakarane får gjennom å arbeide saman både prøve seg sjølv og få sjå andre som arbeider. Ulike tema som vart presentert undervegs i seminaret var slikt som smiing av vindushengsle, materialkvalitet, høvlar til høvling av ramtre og sprosser. Foto: Roald Renmælmo

På desse faglege samlingane, eller seminara, er det mykje som skjer parallelt når alle handverkarane arbeider samstundes. Det er vanskeleg for ein mann å få oversikt over alt som vert gjort ved dei ulike arbeidsbenkane. Det går an å dokumentere noko av arbeidet med foto, film, skisser eller notat. Likevel er det mykje av det som skjer som vert opplevingar som den enkelte handverkar sit att med. Vi har drøfta korleis vi kan dokumentere noko av det vi går gjennom på slike samlingar. Det kan vere for å sikre at noko av kunnskapen vert tilgjengeleg også for andre enn dei som var til stades. Det kan og vere for å friske opp minna om det som skjedde for dei som var med. I tillegg er det viktig å kunne vise til kva som er gjort av fagleg utviklingsarbeid slik at det vert synleg for andre miljø og internt i våre utdanningsinstitusjonar.

Vi er blitt einige om å bruke bloggen til å presentere noko av det vi skal gjere på ei samling vi skal ha i slutten av denne veka og byrjinga av neste veke på Sverresborg i Trondheim. Der er temaet høvling av listverk og paneler med handverktøy. Vi har gått over til å bruke nemninga «seminar» i staden for «fagleg samling». Seminar er meir dekkande for opplegget på samlingane. Kvar handverkar er med og bidreg i det faglege fellesskapet, ein har gode dialogar kring enkelte emne og vi har fokus på avgrensa emne. Seminar i denne forma kan vere ein effektiv måte for å drive fagleg utviklingsarbeid innan handverk. Erfaringane til den enkelte handverkaren vert delt med dei andre handverkarane på seminaret. Om vi i tillegg kan dele noko av denne kunnskapen gjennom denne bloggen så når vi også ut til eit større publikum.

About Roald Renmælmo

Snikkar med fokus på handverkstradisjon og handverktøy. Universitetslektor og PhD stipendiat på NTNU i Trondheim. Eg underviser på tradisjonelt bygghandverk og teknisk bygningsvern og restaurering.

2 thoughts on “Fagleg utvikling i handverk

  1. Interessant lesing, Roald. Jeg ble litt ekstra interessert i Nidaros-tømrernes bachelor-oppgave om vindusmaterialer, ettersom dette er et tema jeg har tenkt på en god stund. Kunne du gi meg kontaktinfo til en av de, eller begge? Jeg vil gjerne se hva de har kommet frem til.
    Og når jeg likevel er inne på temaet, så kan jeg si at vindusrammen på bildet her over er nydelig, men, etter min erfaring her på østlandet, ikke særlig troverdig ut fra materialvalget. Ikke fordi det er både kjerne- og geitved i den, for det var det nesten alltid i eldre vinduer- tvertimot hva de fleste tror, men fordi den mangler kvister. Det er påtakelig at eldre vindusrammer ofte har mange, og iblant skremmende store, kvister i både rammetre og sprosser.

    1. Takk Lars. Kontaktinfo kan eg ordne. I øvingsoppgåvene på seminaret var ikkje materialkvalitet eit sentralt emne. Eg har gjort nokre eigne undersøkingar på materialkvalitet i gamle vindauge. Det er som du skriv ikkje uvanleg med kvist, men det er heller ikkje uvanleg med kvistfri material. Mine undersøkingar er gjort i Østerdalen og Troms men eg har også studert vindauge i Trondheimsområdet, på Voss, i Bergen og i Oppland. Det er mykje forskjelig å finne alle stadene så ein kan lett finne støtte for dei teoriane ein hadde frå før.

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s